Παγκρητική Όταν η Κωνσταντινούπολη έπεσε το 1453, η βυζαντινή ζωγραφική δεν έσβησε — μετακόμισε. Το κέντρο της έγινε η βενετοκρατούμενη Κρήτη, και συγκεκριμένα ο Χάνδακας (το σημερινό Ηράκλειο). Εκεί γεννήθηκε η Κρητική Σχολή αγιογραφίας, και απ’ αυτήν ξεκίνησε ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους της ανθρωπότητας.
Ο Χάνδακας, εργαστήρι της μεταβυζαντινής τέχνης
Στον 16ο αιώνα ο Χάνδακας ήταν μια πόλη γεμάτη ζωγράφους: εκτιμάται ότι περίπου διακόσιοι αγιογράφοι εργάζονταν εκεί, οργανωμένοι κατά τα ιταλικά πρότυπα σε συντεχνία (τη Scuola di San Luca, τη συντεχνία του Αγίου Λουκά). Η παραγγελία εικόνων ήταν σοβαρή οικονομική δραστηριότητα — εικόνες της Κρήτης ταξίδευαν σε όλη την ορθόδοξη και τη δυτική Μεσόγειο.
Η Κρητική Σχολή δεν ήταν απλή συνέχεια του Βυζαντίου. Ήταν σύνθεση: οι Κρητικοί ζωγράφοι συνδύασαν την αυστηρή βυζαντινή παράδοση με στοιχεία της ιταλικής Αναγέννησης — άλλοτε στην ίδια εικόνα, δίνοντας στον πελάτη να διαλέξει alla greca (στη βυζαντινή τεχνοτροπία) ή alla latina (στη δυτική). Ανάμεσα στους μεγάλους: ο Άγγελος Ακοτάντος (15ος αι.), ο Θεοφάνης ο Κρης (τοιχογραφίες στο Άγιον Όρος), ο Μιχαήλ Δαμασκηνός και ο Γεώργιος Κλόντζας.
Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος
Ο πιο φημισμένος «μαθητής» αυτής της σχολής γεννήθηκε το 1541 στην Κρήτη (στον Χάνδακα ή, κατ’ άλλους, στο Φόδελε). Εκπαιδεύτηκε ως αγιογράφος της Κρητικής Σχολής και το 1566 μαρτυρείται στον Χάνδακα ως μαΐστρος (μάστορας ζωγράφος) — υπογράφει ελληνικά «Μένεγος Θεοτοκόπουλος σγουράφος».
Το 1567 έφυγε για τη Βενετία, αργότερα για τη Ρώμη (1570) και τελικά για την Ισπανία, όπου εγκαταστάθηκε στο Τολέδο. Εκεί, ως El Greco — «ο Έλληνας» — δημιούργησε το μανιεριστικό, φλογερό ύφος με τις επιμηκυμένες μορφές που τον έκανε αθάνατο. Κι όμως, όσο κι αν απομακρύνθηκε, ποτέ δεν αρνήθηκε την καταγωγή του: υπέγραφε τους πίνακές του με το πλήρες ελληνικό όνομά του, προσθέτοντας συχνά τη λέξη «Κρής» — Κρητικός.
Η βυζαντινή του παιδεία δεν χάθηκε στην Ισπανία· μεταμορφώθηκε. Οι μελετητές αναγνωρίζουν σήμερα στις επιμηκύνσεις, στο ανεικονικό φως και στην πνευματικότητα του Γκρέκο την κρητική-βυζαντινή ρίζα πίσω από τη δυτική τεχνική.
Ένας καθρέφτης για τη διασπορά
Η ιστορία της Κρητικής Σχολής είναι, κατά κάποιον τρόπο, η ιστορία κάθε Κρητικού της διασποράς: ένας άνθρωπος που κουβαλά μια βαθιά παράδοση, τη συναντά με έναν νέο κόσμο, και από τη σύνθεση των δύο γεννά κάτι πρωτότυπο — χωρίς να πάψει ποτέ να υπογράφει «Κρής». Ο Γκρέκο δεν αφομοιώθηκε ούτε έμεινε στάσιμος· μετέτρεψε την κρητική του κληρονομιά σε παγκόσμια γλώσσα.
Γι’ αυτό και σήμερα, από το Τολέδο ως τη Στουτγάρδη, το παράδειγμά του παραμένει επίκαιρο: η ταυτότητα δεν είναι βάρος που σε κρατά πίσω, αλλά ρίζα που σου δίνει τη δύναμη ν’ ανθίσεις αλλού.