Παγκρητική Η κρητική μουσική δεν είναι μουσειακό έκθεμα. Είναι μια ζωντανή γλώσσα που, ακριβώς επειδή είναι ζωντανή, συνομιλεί συνεχώς με τον κόσμο γύρω της — όπως έκανε πάντα, από τους Βενετούς και τη Μικρά Ασία ως τη σημερινή παγκόσμια σκηνή.
Ο Ρος Νταλυ και ο «Λαβύρινθος»
Καμία μορφή δεν συμπυκνώνει καλύτερα αυτό το άνοιγμα από τον Ρος Νταλυ (Ross Daly, γεν. 1952). Ιρλανδικής καταγωγής, ερωτεύτηκε την κρητική λύρα και εγκαταστάθηκε στην Κρήτη εδώ και δεκαετίες. Ταξίδεψε σε Μέση Ανατολή, Κεντρική Ασία και Ινδία μελετώντας τις τροπικές (modal) μουσικές παραδόσεις, και διατύπωσε την έννοια της «σύγχρονης τροπικής μουσικής».
Το 1982 ίδρυσε στο χωριό Χουδέτσι, νότια του Ηρακλείου, το μουσικό εργαστήρι «Λαβύρινθος». Από το 2002 ο Λαβύρινθος φιλοξενεί σεμινάρια και master classes με δασκάλους παραδοσιακής μουσικής απ’ όλο τον κόσμο, προσελκύοντας σπουδαστές από παντού· εκεί εκτίθεται και η συλλογή του Νταλυ με πάνω από 250 όργανα. Η Κρήτη έγινε έτσι σταυροδρόμι, όχι περίκλειστο νησί.
Οι νέες φωνές
Η κρητική λύρα και το λαούτο μπήκαν σε νέες σκηνές χωρίς να απαρνηθούν τη ρίζα τους:
- Οι Xylouris White — ο λαουτιέρης Γιώργης Ξυλούρης («Ψαρογιώργης») με τον Αυστραλό ντράμερ Jim White — παντρεύουν το κρητικό λαούτο με ροκ ενέργεια σε διεθνείς σκηνές.
- Οι Χαΐνηδες ανανέωσαν το κρητικό τραγούδι με ποιητικούς, σύγχρονους στίχους, χωρίς ηλεκτρικές ευκολίες.
- Ο Ψαραντώνης μετέφερε τον πιο άγριο, διαχρονικό ήχο της λύρας σε φεστιβάλ της Ευρώπης, της Αμερικής και της Αυστραλίας.
Παράδοση δεν σημαίνει ακινησία
Το μάθημα είναι το ίδιο που διατρέχει όλη την κρητική ιστορία: η αυθεντικότητα δεν είναι η ακινησία. Η λύρα πήρε τη σημερινή της μορφή τον 20ό αιώνα· το βιολί ήρθε με τους Βενετούς· τα ταμπαχανιώτικα γεννήθηκαν από τη συνάντηση με τη Μικρά Ασία. Κάθε γενιά πρόσθεσε κάτι.
Γι’ αυτό και η σύγχρονη κρητική μουσική μιλά τόσο άμεσα στη διασπορά: οι νέοι της Ευρώπης δεν χρειάζεται να διαλέξουν ανάμεσα στο «παραδοσιακό» και το «σύγχρονο». Μπορούν, όπως ο Νταλυ και οι Ξυλούρηδες, να κρατούν τη ρίζα και ταυτόχρονα να μιλούν τη γλώσσα του κόσμου στον οποίο μεγαλώνουν — και έτσι να κρατούν την παράδοση όχι απλώς ζωντανή, αλλά γόνιμη.